Yasa.
İsim
(Os. Kanun, Fr. Loi, Al. Gesetz, İng. Law, İt. Legge). Olguların gelişmesini belirleyen zorunlu, nedensel ve nesnel iç ilişki... Yasa, doğasal ve toplumsal bütün olguların doal gelişmelerini belirleyen temel ilişkilerini dilegetirir. Doğanın düzenli işleyişinin bir takım yasalara bağlı olduğu ilk düşüncelerce de sezilmişti. Toplumun da doğa gibi nesnel yasalarla geliştiği tarihsel özdekçilikle keşfedildi. Metafizik düşünce doğanın düzenli işleyişini bir önceden belirlenme sayar ve bunu birtakım doğaüstü güçlere bağlır. Dinsel düşünce bu açıdan metafizikten daha açıktır, metafiziğin çeşitli varsayımlarını tek bir tanrı varsayımında özetler. Yasa anlayışı, antik çağ düşüncelerinde kader anlayışıyle karışmıştır ve törebilimsel kural (Os. Kaide, Fr. Regle, Al. Regel, İng. Rule, İt. Regola)la ilgili kılınmıştır... Kanon sözcüğü Yunancadır ve örnek, yöntem anlamlarını dilegetirir. İslâm düşünürleri bu terimi Yunanlılardan almışlar ve kanun deyişiyle kural ve ilke terimleriyle anlamdaş kılmışlardır. Osmanlı düşünürleri Araplardan aldıkları bu terime yasa anlamını vermişler ve asıl yasa anlamını dilegetiren Yunanca namos sözcüğünden Arapçaya namus sözcüğüyle geçen terimi de törebilimsel bir anlama çekmişlerdir. Epikurosçular bu sözcüğü mantık anlamında kullanmışlardır. Çoğunlukla örneklik edecek ve yöntem gösteren toplamalar bu terimle dilegetirilir. Örneğin Roma imparatorluk çağı başlangıcında örneklik edecek on söylevciyi (Antiphon, Andokides, Lysias, İsokrates, İsaios, Demosthenes, Lykurgos, Hypereides; Aiskhines, Deinarkhos) toplayan listeye Attika söylevleri kanonu denir. Katolik kilisesinin buyruk ve kararları da kanon hukuku (Fr. Droit canon, Al. Kanoniches Recht, İng. Canon Law, İt. Diritto canonico) adı altında toplanmıştır. İngiliz düşünürü John Stuart Mill, mantığında saptadığı beş tümevarım, kuralına tümevarımsal felsefenin gerçek kanonları (İng. The true Canons of inductive philosophy) der. Leibniz bu terimi genel kurallar anlamında kullanmıştır. Kant da şöyle der: "Kanon terimiyle, bilgi güçlerinin pratik kullanılışını saptayan önsel ilkelerin topunu dilegetiriyorum". Görüldüğü gibi, spekülatif felsefe, doğasal ve tarihsel olanı kendi alanına, düşünsel ve mantıksal olana çekmiş bulunmaktadır. Tarihsel olan, nesnelerin yasalı (doğal ve toplumsal yasalarla) gelişmesi; mantıksal olan, düşüncenin yasalı (mantık yasalarıyle) gelişmesidir. Eytişimsel özdekçilik, bu ikisinin sıkı ilişkisini ve bağımlılığını da meydana koymuştur. Tarihselle mantıksal eytişimsel bir birliktir, her ikisi de birbirini içerir. Mantıksal (Os. Mantıkî, Fr. Logique), kuramsal olarak belirtilmiş tarihsel, tarihsel (Os. Tarihî, Fr. Historique) somut olarak belirmiş mantıksaldır. Bu birliktelik, gelişme sürecinde, öznelle nesnelin eytişimsel birliğini de meydana koyar. Nesnel yasalara bağlı olan insansal eylem öznel amaçlar taşır, böylelikle yasaların nesnelliğine öznel bir yan da eklenmiş olur. Nesneyle özne, bu karşılıklı etki sürecinde birbirlerini belirlerler. Daha açık bir deyişle insansal eylem, hem nesnel yasalarla hem de bu nesnel yasaların bilgisiyle gerçekleşen kendi öznel amaçlarıyle belirlenir. İnsan, nesnel yasaların bilgisiyle bilinçli amaçlar edinir; bilinçli amaçlar da nesnel yasaları kendi hizmetine koşar. İnsansal eylemde nesnel olan (yasalar ve koşullar) temel belirleyicidir, ama ancak öznel olanın (bilinçcli ya da bilinçsiz insan eylemleri) yaratacağı koşullarda ve bu koşulların uygun olup olmamalarına göre işleyebilir. Buna karşı öznel olan da, gerekli nesnel koşullar var olunca etkili olabilir. İnsanlı bir doğada tarihselle mantıksalın, nesnelle öznelin, nesnel yasalarla insansal eylemin birbirini şart koşması eytişimsel özdekçi felsefenin özüdür. Bu diyalektik bağımlılıkta daima nesnel olan tümel (aslî), öznel olan ilineksel (arızî)dir. Gelişme sürecini daima insandan bağımsız olan yasalar belirler, ama insanların yaratacağı ya da yok edeceği koşullara göre belirler. İnsanlar raysaları meydana getiremezler ve yok edemezler, ama bu yasaların işleyişi için gerekli koşulları meydana getirebilirler ve yok edebilirler. Tekil, tikel ve tümel olgularda geçerli olmak üzere üç türlü yasa vardır. Bu üç türlü yasa yda birbiriyle bağımlıdır, tekil ve tikel olgularda geçeril yasalar evrensel yasalarla ortak yanlar taşır. bkz. Zorunluk, Tümel, Belirleme, Eytişimsel Özdekçilik, Tarihsel Özdekçilik, Rastlantı, Özgürlük.