Felsefe Sözlüğü
-
Çağrışım.
(Os. Tedâî, Fr., Al., İng. Association, İt. Associazione). Bir bilinç durumunun kendiliğinden bir ya da birçok bilinç durumlarını uyandırması... Düşünceler arasındaki mantıksal bağ…
-
Çağrışımcı Ruhbilim.
bkz. Çağrışımcılık.
-
Çağrışımcılık.
(Os. Tedâiyye, Fr. Associationnisme, Al. Associationspsychologie, İng. Associationism, İt. Assosiazionismo). Bilginin, tikellerin birbirlerini çağırarak tümelleşmesiyle meydana gel…
-
Can ve Tin.
(Os. Nefis-Ruh, Fr. Âme-Esprit. Al. Seele-Geist, İng. Soul-Spirit, İt. Anima-Spirito). Özdek karşıtı olan töz... Genel olarak ruh deyimişle dilegetirilen can ve tin özdek (madde) k…
-
Canlı Özdekçilik.
(Os. Heyulâ-yi hayvaniyye, Fr. Hylozoisme, Al. Hylozoismus, İng. Hylozoism, İt. Ilozoismo). Özdeği kendiliğinden canlı sayan öğreti... Antik çağ Yunan düşüncesinin ilk düşünürleri…
-
Canlılık.
(Os. Ervahiyye, Fr. Animisme, Al. Animismus, İng. Animism, İt. Animismo). Doğanın bütün varlıklarında insanınkine benzer ruhlar bulunduğu yolundaki ilkel inanç; ruhu bedenin ilk ne…
-
Çatışkı.
(Os. Tesâvii nakîzyen, Fr., Al., Antinomie, İng. Antinomy, İt. Antinomia). Saltığı çözümlemek isteyen usun düşmek zorunda bulunduğu çelişki... Alman düşünürü Immenuel Kant tarafınd…
-
Çatışma.
(Os. Nizâ, Fr. Conflit, Al. Widerstreit, İng. Conflict, İt. Conflitto). Çelişik olan karşıt güçelerin itişmesi... Çelişme deyimiyle anlamdaştır. İnsansal ve toplumsal çelişmeleri d…
-
Cebriye.
İslâm felsefesinin ehl-i bid'at akımının, kullara hiç bir özgürlük tanımayan ve büyük eylemlerinin Tanrıca düzenlendiğini savunan düşünce okulu... Öğretinin sosyal temeli, Mekke'de…
-
Çelişik.
(Os.Mütenakız, Fr. Contradictoire, Al. Widesprecehend, İng. Contradictory, İt. Cantradditario). Birinin doğruluğu ötekinin yanlışlığını gerektiren iki durumun niteliği..Karşıt (Os.…
-
Çelişme ilkesi.
(Os. Mebde-i tenakuz Fr. Principe de contradiction). Biçimsel mantığın temel ilkesi... Antik çağ Yunan düşünürü Aristoteles'in saptadığı bu ilke çeşitli biçimlerde dilegetirilmişti…
-
Çelişme.
(Os. Tenakuz, Fr., Al, İng. Contradiction, İt. Contraddizione). Doğa ve toplum bütününün gelişme yasası... Doğa, toplum ve düşünce bütünlüğü; tek sözle bilinçli insanı da içine ala…
-
Çelişmizlik.
Null
-
Cevher.
bkz. Töz.
-
Çevrimsel Devim Kuramı.
(Os. Devri hareket nazariyesi, Fr. Theorie cyclique). Alman düşünürü Oswald Spengler'in gelişmeyi yadsıyan ve geriye dönüşü savunan kuramı... Alman düşünürü Oswald Spengler'e (1880…
-
Ceza.
(Os. Ceza. Fr. Punition). Kötülükleri önlemek için Tanrıca ya da insanlarca konulmuş yasa... Ceza-armağan sorunu skolastik düşünceyi yüzyıllarca uğraştırmıştır. Düşünen insan kafas…
-
Çifte Gerçek Öğretisi.
Bilimin gelişmesi sonunda metafizik düzeyde bir zorunluk olarak beliren çifte gerçek öğretisi, ussal gerçeklikle dinsel gerçekliği birbirinden ayırmak ve bunları birbirlerine karış…
-
Çifte Hakikat Nazariyesi.
bkz. Çifte Gerçek Öğretisi.
-
Çilecilik.
(Os. Zühdiyye, Fr. Ascetisme). Gizemciliğin iradeyi güçlendirme eğitimi... Gizemcilikte beden isteklerinin kırılması ve iradenin bu isteklere karşı güçlendirilmesi ieçin geçirilen…
-
Çin Felsefesi.
Çin felsefesi, klasik ilkçağ felsefesi kapsamı içindedir. Yeni belgeler Çin uygarlığının sanıldığı kadar eski olmadığını, İsa'dan önce 1000 yıllarında başlamış bulunduğunu tanıtlam…
-
Cins.
(Os. Cins, Fr. Genre, Al., İng. Genuş, İt. Genere). Başlıca nitelikleri aynı olan şeylerin tümü... Cins türlerden, tür (Os. Nevi) çeşitlerden, çeşit de birey (Os. Fert)lerden meyda…
-
Cisim.
(Os. Cisim, Fr. Corps, Al. Körper, İng. Body, İt. Corpo). Bilincimizin dışında bulunan ve duyumlarımızın alanına giren her şey... Geniş anlamda özdek deyimiyle anlamdaştır. Dar anl…
-
Çıraklık.
(Os. Çıraklık, Fr. Apprentissage). Üretici olmayan enerji harcamasını gerektiren eğitim... Çıraklıkta harcanan ve üretici olmayan insan enerjisi, çıraklık eğitiminin sonunda gerçek…
-
Çokçuluk.
(Os. Kesretiyye, Fr. Pluralisme, Al. Pluralismus, İng. Pluralism, İt. Pluralismo). Evrenin, birbirlerine indirgenemeyen birçok şeylerden meydana geldiğini ileri süren öğretilerin g…
-
Çokerekçilik.
(Os. Taaddüdü gayât, Fr. Polytelisme). Bougle'nin tek araçla birçok amaçlara erişebilme ya da tek araçla erişilebilen amaçların çokluğu öğretisi... Çokerekçilik öğretisi, Fransız d…
-
Çokgerçekçilik.
(Os. Taaddüd-ü hakikat, Fr. Polirealisme). Aralarında ortak bir bağ bulunmayan ve her biri kendi alanında geçerli olan birçok gerçeklerin bulunduğunu ileri süren Frederic Rauh'un ö…
-
Çokoluşçuluk.
(Os. Kesret-i tekevvün, Fr. Polygenetisme, polygenisme). Canlıların tek atadan gelmeyip çok atadan geldiklerini ileri süren öğretilerin genel adı... Çokoluşçuluk (polijnetizm), tek…
-
Çoktanrıcı Yeniplatoncular.
Yunan düşünürlerinden Porfirios (İ.Ö. 233-304), Jamblikos (İ.Ö. 283-333) ve Proklos (İ.S. 412-485) Hıristiyanlığın ilk yüzyıllarında çoktanrıcılığı sürdürmeye çalışan yeniplatoncul…
-
Çoktanrıcılık.
(Os. Kesret-i ilâh, Fr. Polytheisme). Tanrıların çokluğunu ileri süren öğreti... Üç bin yıl önce insanlar otuz beş bin tanrıya tapıyorlardı. Eski Mısır'da her kentin ve her kasaban…
-
Çoktincilik.
(Os. Taaddüd-ü ruh, Fr. Polypsychisme). İnsanda birçok ruhlar bulunduğunu ya da insan vücudunda birçok akıllar bulunduğunu ileri süren öğreti... Örneğin Johann Friedrich Herbart'a…
-
Çözümleme.
(Os. Tahlil, Fr., Al. Analyse, İng. Analysis, İt. Analisi). Bir tümeli, incelemek için, tikellerine ayırma yöntemi... Çözümleme, bir inceleme yöntemidir ve bir bütünün anlaşılabilm…
-
Cüzî.
bkz. Tikel.