Felsefe Sözlüğü
-
İbni Rüşdcülük.
(Fr. Averroîsme) İslâm düşünürü ibni Rüşd'ün Aristotelesçiliği... Batılılar, İspanya Araplarından İbni Rüşd'e Averroes ve onun Aristotelesçi öğretisine de Averroîsme derler. Batı,…
-
İç.
(Os. Dahil, Fr. Interieur, Al Inner, İng. Internal, İt. Interno). Herhangi bir şeyin sınırının içinde olan... Herhangi bir şeyin sınırının dışında olanı dilegetiren dış (Os. Hariç,…
-
İcat.
(Os. İcat, Fr. Invention).Türetme... Bilinen öğleri bireştirerek yeni bir öğe elde etme anlamındadır ve doğada var olanı bulup meydana çıkarma anlamındaki bulgu (Os. Keşif, Fr. Dec…
-
İçerik.
(Os. Muhteva, Fr., al., ing. Implicite). Bir şeyin içinde bulunan... Mantık terimi olarak açık ve seçik söylenen'i dilegetiren belirtik (Os. Skarih, Fr. Explicite; Al., İng. Explic…
-
İçgüdü.
(Os. Garize, sevk-i tabiî, Fr. Instinct). Canlıları ortak amaçlara yönelten fizyolojik itki gücü... İçgüdü, psişik değil, fizyolojik bir itkidir. Bir düşünce işi değil, bir beden y…
-
İçindenlik.
bkz. Kendiliğindenlik.
-
İçkin.
(Os. Mündemiç, Fr., Al., İng. Immanent, İt. Immanente). Varlığın içinde bulunan... Aşkın teriminin karşıtıdır. bkz. Aşkın.
-
İçkincilik.
(Os. İndimaciyye, Fr. Immanentisme, Al. Immanentismus, İng. Immanentism, İt. Immanentismo). Varlığın bilinçte içkin bulunduğunu ileri süren göerüş... Aşkıncılık ve deneyüstücülük s…
-
İçlem.
(Os. Tazammun, Fr. Comprehension). Bir terimin dilegetirdiği çeşitli anlamların bütünü... Mantık terimi olarak kaplam deyimi karşıtıdır. bkz. Kaplam.
-
İçrek.
(Os. Derunî, Fr. Esoterique, Al. Esoterisch, İng. Esoteric, İt. Esoterico). İçerden olan... Genel ve herkesin olabilen anlamını dilegetiren dışrak (Os. Haricî, Fr. Exoterique, Al.…
-
İçrekçilik.
(Os. Bâtıneyye, Fr. Esoterisme). İçrekçi öğretilerin genel adı... Batı içrekçiliğiyle aynı düzeyde bulunan İslâm içrekçiliği Bâtınılık adını taşır. Bu öğretilerde genellikle tanrıs…
-
İçsel.
(Os. Dahilî, Fr. Interne, Al. Inner, İng. Interna, İt. Interno). İçle ilgili olan... bkz. Dışsal, İç.
-
İçtepi.
(Os. İlca, Fr. Impulsion). İnsanları ortak eylemlere iten ya da onlardan koruyan fizyolojik eğilim... Öğrenme işlemiyle ters orantılı bulunan hayvansal içgüdü, yadın insanlarda hem…
-
İdeacılık.
bkz. Türcülük.
-
İdeal.
bkz. Ülkü.
-
İdealizm.
bkz. Düşüncecilik.
-
İdeoloji.
(Os. Fikriyyat, Fr., Al. Ideologie, İng. Ideology, İt. Ideollogie). Topluma yön veren düşünce dizgesi... İdeoloji terimi, Fransız düşünürü Destutt de Tracy tarafından, XVIII. yüzyı…
-
İhtilâl.
bkz. Devrim.
-
İhvan-üs-Safa.
Müslümanlığın getirdiği sosyal düzen daha ilk yüzyılında, kimilerine yetmemeye başlamıştı. Kutsal kitabın açık anlamlarından gizli anlamlar çıkarılmaya başlandı (tasavvuf). Yeni ko…
-
İki Hakikat.
bkz. Çifte Gerçek Öğretisi.
-
İkincilik.
(Os. Sünaiyye, Fr. Dualisme). Herhangi bir alanda birbirlerine indirgenemeyen iki başlangıç olduğunu savunan öğretilerin genel ada... İlk ikici antik çağ Yunan düşünürlerinden Anak…
-
İktisat.
bkz. Ekonomi.
-
İlâhiyat.
bkz. Tanrıbilim.
-
İlâhiyye.
bkz. Tanrıcılık.
-
İlcâ.
bkz. İçtepi.
-
İlerici.
(Os. Terakkiperver, Fr. Progressiste). Gelişme ve yenileşmeden yana olan bkz. Gerici, İlericilik.
-
İlericilik.
(Os. Terakkiperverlik, Fr. Progressisme). Gelişme ve yenileşmeyi amaçlama... bkz. Gericilik, İlericilik, ilerici, Solculuk, İlerleme.
-
İlerleme.
(Os. Terakki, Fr. Progres, al. Fortschritt, İng. Progress, İt. Progresso). Daha yüksek bir aşamaya dönüşme... Doğanın en genel yasalarından biri her an ilerleme durumunda olmaktır.…
-
İlgi.
(Os. Alâka, Fr. Affinite, Al. Affinitaet, İng. Affinity, İt. Affinita). Bağımlılık... İteleme (Os. Kuvve-i dâfia, Fr. Repulsion) deyimi karşıtıdır. kimya terimi olarak öğelerin bir…
-
İlgisizlik.
(Os. Lâkaydî, Fr., İng. Indiffeerence, Al. Gleichgültigkeit, İt. Indifferenza). Ne sevgi ne de nefret duyma... Fransız ruhbilimcisi Ribot bunu, yansız durum (Os. Bîtaraf hal, Fr. E…
-
İlinek.
(Os. Ârâz, Fr., İng. Accident, Al. Accidenz, İt. Accidente). Kendi başına bir varlığı olmayan ve dayandığı tözü değiştirmeksizin değişebilen nitelikler... Metafizikte, öz (künh, Fr…
-
İlinti.
(Os. Merbûtiyyet, Fr. Appartenance). iki şey arasındaki bağlılık... Mantık terimi olarak mantıksal bağıntı anlamını dilegetirir. bkz. İlgi, İlişki.
-
İlişki.
(Os. İzâfet, Fr., Al., İng. Relation, İt. Relazione). Doğasal, toplumsal ve bilinçsel bütün olgular arasındaki karşılıklı bağlılık... Bağıntı ve görelik deyimleriyle anlamdaştır. O…
-
İlişkici.
(Os. İzâfiyyeci, Fr. Relativiste). Bilginin bağıntılı olduğunu bilen, ilişkincilikten yana olan... İlişkinci de denir. Göreci ve bağıntıcı deyimleriyle anlamdaştır. bkz. İlişki, İl…
-
İlişkili.
bkz. İlişkin.
-
İlişkin Hakikat.
( Os. İzâfî hakikat, Fr. Verite relative). Yaklaşık hakikat... Hakikatin hiç değişmeyeceğini ve bundan ötürü de saltık olduğunu içeren saltık hakikat deyim karşıtıdır. metafizik dü…
-
İlişkin.
(Os. İzafî, Fr. Relatif, Al. Relativ, İng. Relative, İt. Relativo). Varlığı başka bir şeyin varlığına bağlı bulunan... Saltık deyimi karşıtıdır ve saltık olmayan'ı dilegetirir. Gör…
-
İlişkinci.
bkz. İlişkici.
-
İlişkincilik.
(Os. İzâfiyye, Fr. Relativisme, Al. Relativismus, İng. Relativism, İt. Relativismo). Bilginin bağıntılı olduğunu savunan öğretilerin genel adı... Bağıntıcılık ve görecilik deyimler…
-
İlişkinlik Kuramı.
(Os. İzâfiyyet nazariyesi, Fr. Theorie de relativite). Fizikçi Einstein'in özdek, devim, zaman ve uzayın ilişkinliğini ve birliğini açıklayan kuramı... eytişimsel özdekçi dünya gör…