Felsefe Sözlüğü
-
Darvincilik.
(Os. Darveniyye, Fr. Darwinisme, Al. Darwinismus, İng. Darwinism, İt. Darwinismo). Doğanın evrimini açıklayan kuram... İngiliz bilgini Charles Darwin (1809-1882), türlerin doğal ay…
-
Darvinizm.
bkz. Darvincilik.
-
Davranışçılık.
(Os. Âkisiyye, Fr. Psychologie de reaction, İng. Behaviorism). Ruhsal olguları örgensel tepkilere indirgeyen ruhbilim öğretisi... Amerikan ruhbilimcisi John Watson (1876-1958), olg…
-
Dedüksiyon.
bkz. Tümdengelim.
-
Değer Kuramı.
(Os. Kıymet nazariyesi, Fr., Al. Axiologie, İng. Axiology, İt. Axiologia). Dğerlerin öz ve niteliklerini inceleyen felsefe dalı... Töresel değerler pek çok düşünürlerce sıralanmış,…
-
Değer.
(Os. Kıymet, Fr. Valeur, Al. Wert, İng. Value, İt. Valore). Doğasal, toplumsal ve bilinçsel nesne v eolguların insanca önemini belirleyen niteliği... Ekonomi bilimi, bir değer bili…
-
Değşincilik.
(Os. Tagayyüriyye, Fr. Mutationisme, Al. Mutaionismus, İng. Mutationism). Değişincilik, özellikle, doğada sıçrama olamayacağını ileri süren Leibniz'le türlerin ağır ve sürekli bir…
-
Dehriyyun.
İslâm felsefesinde maddeciler, dehriyyun adı altında toplanmaktadırlar. Dehr, zaman anlamındadır. Hint felsefesiyle Sokrates'ten önceki Yunan felsefesinin etkisi altında oluşan deh…
-
Deizm.
bkz. Nedentanrıcılık.
-
Dekartçılık.
(Os. Derakt'ın telâmiz ve ahlâfının felsefesi, Fr. Cartesianisme, Al. Cartesianismus, İng. Cartesianism, İt. Cartesianismo). Descartes öğretisi ve Descartes'ın yöntemiyle onun izin…
-
Demiurgos.
bkz. Epikten.
-
Demokratik Sosyalizm.
bkz. Sağcı Toplumculuk.
-
Deney.
(Os. Tecrübe, Fr. Experience, Al. Erfahrung, İng. Experience, İt. Esperienza). Bilgi edinmek için yapılan deneme... Bilgi edinmek için çeşitli deneyler yapılabilir: Örneğin bir var…
-
Deneycilik.
(Os. Tecrübecilik, Fr. Expereincialisme). Araçsız iç deney öğretilerinin genel adı... Konuşma dilinde deneyle uğraşma anlamında kullanılan bu deneyim, kimi yazarlarca içerek deney…
-
Deneyim.
(Os. Tecrip, Fr., Al., İng. Experimantation, İt. Esperimentazione). Yöntemli deney... Deneyim, belli bir amaçla ve belli kurallara göre yapılan bilimsel deneyi'i dilegetirir. Fizik…
-
Deneyli.
(Os. Tecrübî, Fr. Experientiel). Her çeşit deneye dayanan... Deneyli bilgi, yöntemli ya da yalın deneyleri ayırt etmeksizin, hem görgül hem de deneysel bilgiyi kapsar. bkz. Deneyse…
-
Deneysel Mantık.
bkz. Aletçilik.
-
Deneysel.
(Os. Tecrübî, Fr. Experimental). Deneyime dayanan... bilimsel deneyle ilgili, ya da ona özgü ve ona değgin olanı dilegetirir. Konuşma dilinde deneyli'yle anlamdaş kılınmıştır. Aslı…
-
Deneyselcilik.
(Os. Meslek-i tecrübiyyun, Fr. Experimentalisme). Bilgiye deneylerle varılabileceğini ileri süren öğretilerin genel adı... Deneyselcilik (eksperimentalizm), bilginin ancak deneyler…
-
Deneyüstü Düşüncecilik.
bkz. Deneyüstücülük.
-
Deneyüstü.
(Os. Mütealî, Fr., İng. Transcendental, Al. Transscendental, İt. Transcendentale). Deneyle elde edilemeyen... Bu terimi ilkin skolastikler duyulurüstü olan ve ancak sezgiyle biline…
-
Deneyüstücülük.
(Os. Mütealiyye, Fr. Transcendentalisme, Al. Transcendentalismus, İng. Transcendentalism, İt. Transcendentalismo). Deneyden çıkarılmadığı halde deneyde bulunan bilgilerin felsefesi…
-
Derebeylik.
(Fr. Feodalite). Toprak köleliğine (serflik) dayanan toprak ağalığı düzeni... Tarıma elverişli toprakların çeşitli nedenlerle soyluların, din adamlarının ve savaşçı şeflerin elleri…
-
Despotizm.
bkz. Buyrukçuluk.
-
Determinasyon.
bkz. Belirleme.
-
Determinizm.
bkz. Gerekircilik.
-
Devim.
(Os. Hareket, Fr. Mouvement, Al. Bewergung, İng. Move, it. Movimento). Özdeğin var olma biçimi... Dar anlamda değişme (Os. Tebeddül, Fr. Changement) demek olan devim, özdeğin kendi…
-
Devimcilik.
(Os. Hareketçilik, Fr. Mobilisme). Nesnelerin temelini devime bağlayan öğretilerin genel adı... Örneğin Herakleitos ve Marx öğretileri devimcidirler. Bu öğretilerin özet düşüncesi…
-
Devimsiz Devitken.
(Os. Muharrik-i gayr-i müteharrik, Fr. Moteur immobile). Kendisi devinmeyen devindirici... Aristoteles terimidir, ilk devindirici olarak düşünülmüştür. Skolastikler bu deyimi Tanrı…
-
Devingenlik.
(Os. Muharrikiyyet, Fr. Mobilite). Devim halinde olma... bkz. Devim, Devingen.
-
Devirgen.
(Os. Müteharrik, Fr., İng., İt. Mobile, al. Bewegliches). Devim halinde olan... Metafizik felsefe bu terimi, kaynağı us olana neden anlamındaki güdü (Os. Bâis, Fr. Motif) terimine…
-
Devlet Felsefesi.
(Os. Devlet Felsefesi, Fr. Philosophie de l'etat).Felsefenin, ideal devletin kuramsal yapısını inceleyen bölümü... Sokrates-Platon düşüncesi, birbirinden ayrı dört devlet biçimi ta…
-
Devlet.
(Os. Devlet, Fr.Etat, Al. Staat, İng. State) Bir hükümet yönetiminde örgenleşmş siyasal topluluk... Marksçı anlam ekonomik egemenliği elinde tutan sınıfın siyasal örgütü'dür. bkz.…
-
Devletçilik.
(Os. Devletçilik, Fr. Etatisme). ekonomik ve toplumsal bütün görevlerin devletçe yönetimi... Devletçilik, kişisel çıkarlara dayanan ve toplum çıkarını kişisel çıkarların toplamı sa…
-
Devrim.
(Os. İnkılâp, Fr. Revolution, Al, İng. Revolution). Toplumsal yapıda sıçramayla gerçekleşen niteliksel dönüşüm... Diyalektik maddeciliğe göre doğa ve toplum bir bütündür. Bu bütünü…
-
Deyi.
(Os. Lisan, Fr. Langage, Al. Sprache, İng. Language, İt. Linguaggio). İnsanın anlatım aracı... Geniş anlamda insanın dil, ses, işaret, mimik vb. gibi bütün anlatım araçlarının ve d…
-
Didişimcilik.
(Os. Müşagabe, Fr. Eristique). Megara okulunun tartışma yöntemi... Didişimcilik (eristik), Yunanca kavga ve tartışma anlamlarına gelen eris sözcüğünden türetilmiş ve antik çağ Yuna…
-
Diğerkâmlık.
bkz. Özgecilik.
-
Dikkat.
(Os. Dikkat, Fr., İng. Attention, hangi bir şey üstünde ansal ve duyusal yoğunlaşma... Metafizikçilerin "ruhun özdekten bağımsız olan eyleminin en önemli kanıtı" saydıkları dikkat…
-
Dil.
(Os. Nutuk, Fr. Langue, al. Zunge, İng. Language). İnsanların duydukları ve düşündüklerini anlatmak için kullandıkları söz dizgesi... Dil, başkaları için varolan pratik bilinçtir.…