Felsefe Sözlüğü
-
Üç Durum Yasası.
(Os. Üç hal kanunu, Fr. Lois des trois etets). İnsan düşünce ve bilgisinin art arda geçirdiği ileri sürülen üç durumu belirten Auguste Comte'un varsayımı... Fransız düşünürü August…
-
Uç.
(Os. Münteha, Fr. Extrême, Al. Aeusserste, İng. Extreme, İt. Extremo). Bir karşıtlıkta karşıtlardan her biri... Her olgu bir karşıtlığın bütünlüğüdür, hem kendisi olma hem de kendi…
-
Ücret.
(Os. Ücret, Fr. Salaire, Al. Lohn, İng. Wages, İt. Salario). Anamalcı düzeyde işgücünün paraca değeri... XIX. yüzyıla gelinceye kadar ücret, işin paraca değeri sanılmıştır. Değer k…
-
Üçüncü Durumun Olanaksızlığı.
(Os. Şıkk-ı salisin imkânsızlığı mebdei, Fr. Principe du tiers exclu). İki karşıt önermeden birinin yanlışlığının öbürünün doğrulğunu gerektireceğini saptayan mantık ilkesi... Çünk…
-
Üçüncü Felsefe.
Felsefe biliminin bütün öğretileri iki kampa ayrılabilir: Özdekçi olanlar, ruhçu olanlar... Bu iki ana doğrultunun ortasında kurulmaya çalışılan üçüncü bir doğrultu üçüncü felsefe…
-
Ulam.
(Os. Makule, Fr. Categorie, Al. Kategorie, İng. Category, İt. Categoria). Nesnel gerçeğin en genel ve temel özelliklerini dilegetiren kavram... Varlıın, biri öbürüne indirgenemeyen…
-
Ülkü.
(Os. Mefkûre, Fr. Ideal, Al., İng. Ideal, İt. Ideale). Belli eylem ve davranışların amacı... Batı dillerindeki ideal deyimi sıfat olarak kullanıldığından özdekle bilinç arasınadki…
-
Ulusçuluk.
(Os. Milliyetperverlik, Fr. Nationalisme). Bir ulusu yeğleyen öğretilerin genel adı... Ulusçuluk, ulus olarak insanlığı ve vatan olarak evreni tanıyan evrendesliğe (kozmopolitizm)…
-
Uluülkücülük.
(Fr. Anthropotheisme). İnsanın bütün uğraşılarının tanrısallığa yönelmek amacını gütmesi... Uluülkücülük (antropoteizm), ussal iradenin yüksek bir yaşamaya erişmek çabası içinde bu…
-
Umursamazlık.
(Os. İhmâli kıyem, Fr., Al., İng. Adiaphorie). hiç bir şeyi ötekinden farklı tutmamayı ve önemsememeyi gerçekleştiren ruhsal durum... İlkin antik çağ Yunan düşünürü Pyrrhon tarafın…
-
Upuygun.
(Os. Mutabık, Fr. Adequat, Al. Adaequat, İng. Adequat, İt. Adequato). Nesneyi en yetkin yakınlıkla yansıtan bilgi... Bu diyalektik anlamın dışında, idealist felsefede upuygun terim…
-
Upuygunluk.
(Os. Mutabakat, Fr., Al., İng. Adequation). Upuygun olanın niteliği... Lâ. Adaequatum deyimi karşılığında saptanan upuygun deyimi, tüm uygunluğu dilegetirmek bakımından Osmanlıca m…
-
Urancılık.
(Os. Sanayicilik, Fr. Industrialisme). Sanayileşmeyi amaç sayan öğreti... XIX. yüzyılda, el emeğine ve ücretli işçiler arasındaki işbölümüne dayanan anamalcı üretim (manüfaktür), b…
-
Üretim Araçları.
bkz. Üretim.
-
Üretim Güçleri.
bkz. Üretim.
-
Üretim İlişkileri.
bkz. Üretim.
-
Üretim Tarzı.
bkz. Üretim.
-
Üretim.
(Os. İstihsal, Fr., İng. Production, Al. Produktion, İt. Produzione). İnsannın var olabilmesi için doğayı değiştirmesi v edoğayı değiştirirken kendini de değiştirmesi süreci... Üre…
-
Us.
(Os. Akıl. Fr. Raison, Al. Vernunft, İng. Reason, İt. Ragione). Düşünme yetisi... İdealist anlayışlar, yadsıdıkları özdeksel beyin'i bir yana itip çeşitli anlamlar verdikleri bilin…
-
Usaaykırılık.
(Os. Gayrı aklîlik, Fr. Irrationalisme, Al. Irrationalismus, İng. Irrationalism, İt. Irrazionalismo). İnsanın bilme gücünü yadsıyan öğretilerin niteliği... Sıfat olarak usaaykırılı…
-
Usçuluk.
(Os. Akliyye, Fr. Rationalisme, Al. Rationalismus, İng. Rationalism, İt. Razionalismo). İnan'a karşı usu çıkaran ve her türlü doğaüstü verileri tanımayan öğretilerin genel adı... U…
-
Uslamlama.
(Os. İstidlâl, Fr. Raisonnement, Al. Vernunftsschluss, İng. Reasoning, İt. Ragionamento). Ussal yargıların mantıksal dizimi... Mantıkta belli birtakım önermelerden sonuç çıkarmaya…
-
Üsmut.
(Os. Saadet-i uzma, Fr. Beatitude, Al. Seligkeit, İng. Blessedness, İt. Beatitudine). Yetkin ve sürekli mutluluk... Üsmut (beatitüt), mutluluktan (bonör) farklı olarak, yetkin ve s…
-
Üstyapı.
(Fr. Superstructure). Altyapıyla belirlenen düşünceler, kurumlar ve her türlü bilinçsel ürünler... Tarihsel özdekçilik dilinde altyapı (Fr. Infrastructure) ya da temel (Fr. Base) d…
-
Ütilitarizm.
bkz. Yararcılık.
-
Ütopya.
(Os. Hayal-i ham, Fr., Al. Utopie, İng., İt. Utopia). Bilimsel olmayan... Deyim, İngiliz düşünürü Thomas Morus'ün De optimo reipublicae statu, deque nova insula Utopia (1516) adlı…
-
Uygarlık.
(Os. Medeniyet, Fr. Civilisation, Al. Zivilisation, İng. Civilization, İt. Civilta). İnsanların eşitliğini ve özgürlüğünü sağlayan toplumsal aşama... Uygarlık, önceleri, ilkellik (…
-
Uygulayıcılık.
(Os. Fiiliyye, Fr. Pragmatisme, Al. Pragmatismus, İng. Pragmatism, İt. Pragmatismo). Bilinemezcilik temeline dayan ve ancak insana yararlı olarak uygulananabileni gerçek sayan Peir…
-
Uygunculuk.
(Os. Tevicilik, Fr. Concordisme). Dinsel verileri bilimsel verilere uydurarak yorumlama yöntemi... Uygunculuk (konkordizm), bilimsel gelişmeler karşısında dinsel dogmaları onlara u…
-
Uyumsuzluk Felsefesi.
(Os. Abesçilik, Fr. Philosophie de l$absurde). Fransız yazarı Albert Camus'nün insanın dünyadaki yabancılığını ileri süren veraloşçu idealist öğretisi... bkz. Saçma, Varoluşçuluk,…
-
Uyuşyturulamaz Karşıtlık.
(Os. Tezad-ı mütebayine, Fr. Contradiction antagoniste). Toplumsal gelişmenin temel çelişkisi... Uyuşturulur karşıtlık (Os. Tezad-ı gayr-i mütebayine, Fr. Contradiction non-antagon…
-
Uzam.
(Os. Hayyiz, Fr. Etendue, Al. Ausdehnung, İng. Extention, İt. Estensione). Yer kaplayan nesnelerin kapladıkları yerle ilgili durumları... Felsefe tarihinde, özellikle idealist alan…
-
Uzay.
(Os. Mekân, Fr. Espace, Al. Raum, İng. Space, İt. Spazio). Özdeğin var olma biçimlerinden biri... Uzay, özdeğin (madde) genel varlık biçimidir. Uzay dışında özdek olamayacağı gibi…