Felsefe Sözlüğü
-
Babacılık.
(Fr. Paternalisme). Devletin, çeşitli sınıflar üstünde babalık ederek bu sınıflar arasında denge kurmaya çalışması ya da aralarında hakemlik etmesi işlemine babacılık (paternalizm)…
-
Babîlik.
İran'ın Şiraz kentinde, kendisinin Tanrısal gerçeğe açılmış bir kapı (bap) olduğunu söyleyen Seyit Muhammet Ali Bab'ın (ölümü 1267) kurduğu Bâtınî tarikati Babîlik adıyle anılır. Ö…
-
Bacon İstikrası.
bkz. Büyüten Tümevarım.
-
Bağı.
(Fr., Al, Magie, İng. Mgiç, İt. Magia). Doğayı etkilemek amacıyle yapılan işlem... Pitagorasçılıın ve yeniplatonculuğun etkisiyle antik çağ Yunan felsefesinin çöküş yıllarında ve o…
-
Bağıntı.
bkz. İlişki.
-
Bağıntıcılık.
bkz. İlişkicilik.
-
Bağıntılı.
bkz. İlişkin.
-
Bağıntılılık Kuramı.
bkz. İlişkinlik Kuramı.
-
Bağıntılılık.
bkz. İlişkinlik.
-
Bağış.
(Os. İnaniyet, Fr. Grâce, Al. Grade, İng. İt. Karşılıksız veriş... Hıristiyan felsefesine göre insan doğuştan bozuk ve günahlarla yüklü bir yaratıktır. Kurtulmak için Allahın bağış…
-
Bahaîlik.
bkz. Babîlik.
-
Bakunincilik.
bkz. Başsızcılık.
-
Başat.
(Os. Hâkim vasıf, Fr. Dominateur). Herhangi bir sıralamada kendinden alttaki sırada bulunanları kapsayan ve onları belirleyen genellik... Örneğin hayvanların gelişme sürecinde omur…
-
Başman.
(Os. Tekaddüm, Fr. Primat). En üstün olan... Örneğin antik çağ Yunan düşünürü Platon'a göre iyinin idesi bütün idelerin başmanıdır, Alman düşünürü Kant'a göre irade bütün insan yet…
-
Başsızcılık.
(Os. Mezheb-i fevza, Fr. Anarchisme). Başta devlet olmak üzere bütün baskıcı kurumların ortadan kalkması gerektiğini ileri süren öğreti... İngiliz düşünürü Godwin, 1793 yılında yay…
-
Bâtınî.
bkz. İçrek.
-
Bâtınîlik.
Genel olarak kutsal kitapların açık anlamlarına önem vermeyip gizli anlamlarını yorumlayan ve bu yorumları gerçek sayan Doğu gizlemcilerinin (tasavvuf) öğretisi, özel olarak Doğu t…
-
Bayramîlik.
XV. yüzyılın ilk yarısında Hacı Bayram Velî'nin Ankara'da kurduğu öğreti... Bânınîliğin toplumcu olmayan genel anlamının en belli örneklerinden biridir. Nakşibendîlikle Halvetîliği…
-
Bedbinlik.
bkz. Kötümserlik.
-
Behaviorizm.
bkz. Davranışçılık.
-
Bektaşilik.
Hacı Bektaş Velî'nin (1247-1337) kurduğu, toplumcu Bâtınîliğin en ünlü öğretilerinden... Hacı Bektaş'a göre, her insan gereken bilgiye erişmiş değildir. Gereken bilgiye erişen insa…
-
Belirleme.
(Os. Tâyin, Fr. Determination, Al, Bestimmung, İng. Determination, İt. Determinazione). Herhangi bir varlığı meydana getiren dış ve iç etkilerin o varlığı oluşturmaları... Klasik f…
-
Belit.
(Os. Mütearife, Fr. Axiome, Al. İng. Axiom, İt. Assioma). Bir gerçeği tanıtmak için dayanılan tanılanması gerekmeyecek kadar açık ilke... Descartes'çılar ve özellikle Spinoza bir g…
-
Belitsel Yöntem.
bkz. Tümdengelim.
-
Belkili.
(Os. İhtimalî, Fr. Problematique, Al. Problematisch, İng. Problematic, İt. Problematico). Tanıtlanması istendiği ve mümkün görüldğü halde tanıtlanmamış orunların niteliği... Örneği…
-
Bellek.
(Os. Hafıza, Fr. Memoire, Al. Gedaechtnis, İng. Memory, İt. Memoria). Geçmişi sakalama ve yeniden meydana getirme yetisi... ansal bir işlemdir, bir bilinç işidir ve insana özgüdür.…
-
Ben.
(Os. Ene, Fr. Moi, Al. Selbst, İng. Self, İt. Me). Bireyin öznel bütünlüğü... Bireyin bilinçsel ve ruhsal bütün işlemleri ben kavramıyle dilegetirilir. Ruhbilimde bilinç'in özdeşid…
-
Bencilik.
(Os. Hodkâmlık, Fr. Egoisme, Al. Egoismus, İng. Eoism, İt. Egoismo). İnsanın bütün çevresini kendi yararına uydurma isteği... Bencilik, başkalarının zararından sevinç duyma olmadığ…
-
Beniçincilik.
(Os. Lil-eneiye, Fr. Egocentrisme). Her şeyi kendi benliğine indirgeme eğilimi... Felsefede, insanın kendisini evrenin merkezi kılmak ve g2örmek eğilimi olarak kullanılmaktadır. Ör…
-
Bergsonculuk.
bkz. Sezgicilik.
-
Betimleme.
(Os. Tasvir, Fr., İng. Description, Al. Beschreibung, İt. Descrizione). Söz ya da yazıyla tasarımlama... Mantık terimi olarak, herhangi bir şeyi dış ıralarıyle tanımlama'yı dileget…
-
Beyin Yıkama.
(Fr. Lavage de cerveau). Düşünceyi belli bir yönde şartlandırmak için yapılan etkisel işlem... Radyolar, televizyonlar, gazeteler, konuşmalar, eğitim vb. gibi çeşitli etkin araçlar…
-
Beyin.
(Os. Dimağ, Fr. Cerveau). Duyu uyarımlarının alıcısı... Beyin, sinir sisteminin merkezi olmakla duyu uyarımlarının alıcısıdır. İnsanın tinsel ve tensel bütün yönetimi beyinde gerçe…
-
Biçim ve Öz.
(Os. Suret ve mahiyet, Fr. Forme et essence). Varlığın birbirinden koparılmazcasına bağımlı bulunan iki yanı... Her biçim bir özün ürünüdür, her öz de bir biçim içinde sürüpgider.…
-
Biçim.
(Os. Şekil, Fr. Forme, Al., İng. Form, İt. Forma). Dışsal görünüş... Öz deyimi karşılıında kullanılır. Metafizik düşünce bu ikisini ayrı kategoriler olarak, diyalektik düşünce birb…
-
Biçimci Ruhbilim.
(Os. Şekil Ruhiyatı, Fr. Psychologie de la forme, Al. Gestalttheorie, İng. Gestalt psyhology). Bütünsel yapının kendisini meydana getiren parçalardan bağımsız bir varlığı olduğunu…
-
Biçimcilik.
(Os. Şekliyye, Fr. Formalisme, Al. Formalismus, İng. Formalism, İt. Formalismo). Biçimi özden üstün tutan ve parçanın bilgisine karşı bütünsel biçimin bilgisini temel yapan öğretil…
-
Biçimsel Mantık.
bkz. Mantık.
-
Biçimsel.
(Os. Surî, Fr. Formel, Al., İng. Formal, İt. Formale). Biçimle ilgili, biçime özgü ya da değgin... bkz. Biçim.
-
Bilgelik.
(Os. Hikmet, Fr. Sagesse, Al. Weisheit, İng. Wisdom, İt. Saggezza). Genel anlamda bilgililik, antik çağ Yunan felsefesinde akla uygun davranmak, stoacılara göre doğaya uygun davran…