Felsefe Sözlüğü
-
Epikürizm.
bkz. Epikurosçuluk.
-
Epikurosçuluk.
(Os. Epiküriyye, Fr. Epicurisme). Epikoros'un maddesel mutluluk öğretisi... Antik çağ Yunan düşüncesinin en ilginç düşünürlerinden biri olan Epikuros (İ.Ö. 341-270), insanlara gere…
-
Epistemoloji.
bkz. Bilgi Kuramı.
-
Epitken.
(Os. Sâi-i kâinat, Fr. Demiurge). Evrenin düzenleyicisi olan Tanrı... Metafizik dünya görüşünde çeşitli Tanrı anlayışları vardır. epitken (demiurgus), everni yaratan değil, evreni…
-
Erbalizm.
bkz. Boşsözcülük.
-
Erdem.
(Os. Fazilet, Fr. Vertu, Al. Vermögen, İng. Virtue, İt. Virtu). Kendini aşma gücü... Felsefe, özellikle antık çağ Yunan düşüncesinde bir törebilim, eşanlamda bir erdem bilimiydi. Y…
-
Erek.
(Os. Gaye, Fr. Fin, Al. Ende, İng. End, İt. Fine). Son... Başlangıç (Os. Bidayet, Fr. Commencement) karşılığıdır. Mantık ve metafizikte bir şeyin yapılma nedeni ya da varlık nedeni…
-
Erekbilim.
(Os. Mebhas-i gayât, Fr. Teleologie). Ereklilik kuramı, konusu erekçilik olan bilim... Şeylerin neden meydana geldiğini nedensellik yasasıyle açıklayan maddeci onlayışa karşı, şeyl…
-
Erekçilik.
(Os. Gaiyye, Fr. Finalisme, Al. Finalismus, İng. Finalism, İt. Finalismo). Ruhçuluğun, maddeci nedensellik yasasına karşı ileri sürdüğü ereksel neden öğretisi... Erekçi öğretilere…
-
Ereksel Neden.
(Os. Sebeb-i gaı, Fr. Cause finale). Erekbilimin ve erekçiliğin konusu olan, nesnelerin var olma maksadı... Ruhçu öğretilere göre ereksel neden, önceden düzenlenmiş Tanrısal bir pl…
-
Eristik.
bkz. Dişimcilik.
-
Erke.
(Os. Kudret, Fr. Energie). Maddesel güç... madde, sürekli olarak biçim değiştirir. Devim, maddenin var olma biçimidir. Maddenin devim biçimleri de, maddenin kendisi kadar, çeşitlid…
-
Erkecilik.
bkz. Güççülük.
-
Erkincilik.
(Os. Serbesttiyye, Fr. Liberalisme). Devletin ticaret yapmamasını ve ekonomik olana karışmamasını yeğleyen öğreti... Kronolojiksırada ilk kez erkinciliği bir İslâm düşünürü, İbni H…
-
Eş'arılik.
Eş'arilik, İslâm felsefesinde akla ve her türlü süpheye, özgür düşünceye karşı koyan koyu bir inan (iman) öğretisidir. Ebu Hasan Eş'ari'nin (ölm. İ.S. 935) kurduğu bu öğreti, aklın…
-
Eşbiçimcilik.
(Fr. Isomorphisme). Gerçeğin, birbirinden ayrı ve çeşitli bölgelerinde, yanı olabilen biçimlerin varlığını ileri süren öğreti... eşbiçimcilik (izomorfizm) birbirinden ayrı alanlard…
-
Eşdeğer.
(Os. Muadil, Fr. Equivalent). aynı ölçüde bulunan iki niceliğin birbirlerine karşı durumları ya da harcanana karşı elde edilenin değerce aynılığı... Birinci anlama örnek olarak mat…
-
Esirme.
(Os. Vecit, Fr. Extase). Gizemcilikte Tanrıyla berleşme diygusu içindekendinden geçiş... Özellikle Doğu gizemciğinde (tasavvuf) Tanrıyla birleşmenin üç basamağı vardır: Bilmek, bul…
-
Eşitçilik.
(Os. Müsavatçılık, Fr. Egalitarisme). İnsanların eşitliğini dileyen öğretilerin genel adı... Jian-Jacques Reousseau (1712-1778), Eşitsizlik Üstüne Söylev'inde iki çeşit eşitsizlik…
-
Eşitlik.
(Os. Müsavat, Fr. Egalite). İnsanın insan olarak türdüşlarıyle aynılığı... Eşitlik (egalite), genel olarak, ki nesnenin birbirlerine nicelik ya da nitelikçe eşdeğerliği anlamında k…
-
Eski Akademi.
Platon'un, Akademos'un bahçesinde kurduğu okul... Sokrates'in törebilimiyle Platon'un idealizmini öğreten Akademi, Platon'un ölümünden sonra da daha birkaç yüzyıl, çeşitli öğretmen…
-
Eski Stoa.
Eski stoa, stoacılığın Zenon, Kleantes, Krisippos'un başkanlıklarındaki öğretimini kapsar. Eski stoa deyimi, stoacılığı, Panaitios ve Poseidonios'un başkanlıklarındaki orta stoa il…
-
Estetizm.
bkz. Güzelcilik.
-
Etatizm.
bkz. Devletçilik.
-
Eterojen.
bkz. Ayrıtürden.
-
Etik.
bkz. Törebilim.
-
Etki.
(Os. Tesir, Fr. Effet, Al. Effekt, İng. Effect, İt. Efetto). Herhangi bir şeyde yapılan değişiklik... Etki, iz bırakıcı ve sonuç verici bir eylemi dilegetirdiği gibi bırakılan izi…
-
Etkin ve Edilgin.
(Os. Fail ve münfail, Fr. Actif et passif). Etkileyen ve etkilenen... Aristoteles etki ile edilgiyi (Os. Tesir ve infial, Fr. Action et passion) hiç bir bağlatısı olmayan deyimler…
-
Etkincilik.
(Os. Fiiliyye, Fr. Activisme, Al. Aktivismus, İng. Activism, İt. Attivismo). Yaşanılan etkinlik temeline dayanan öğretilerin genel adı.1. Eucken: Alman düşünürü Rudolpho Christoph…
-
Etyoloji.
bkz. Nedenbilim.
-
Evdemonizm.
bkz. Mutçuluk.
-
Evhemerizm.
bkz. Evhemeroşçuluk.
-
Evhemerosçuluk.
(Fr. Evhemerisme). Kirene'li Evhemeros'un öğretisi... Sokratesçi okullardan Kirene okuluna bağlı olan Evhemeros'a göre tanrılar insanların yaratısıdır. Tanrılık düşünce, insanların…
-
Evolüsyon.
bkz. Evrim.
-
Evolüsyonizm.
bkz. Evrimcilik.
-
Evren.
(Os. Kâinat, Fr. Univers, cosmos). Tüm varlık... Özdeksel varlığın insan zekâsıyle kavranabilen sonsuz bütünlüğüne evren adı verilmiştir. Bilinç-doğa diyalektiğiyle her an biraz da…
-
Evrenbilim.
(Os. Kevniyyat, Fr. Cosmologie, Al. Kosmologie, İng. Cosmology, İt. Cosmologia). Evreni yöneten genel yasaları araştıran bilim... Klasik felsefe evrenbilim'i metafiziğin bir bölümü…
-
Evrendaşçılık.
(Os. Herşehircilik, Fr. Cosmopolitisme ). Ulus olarak insanlığı ve vatan olarak evreni tanıyan öğretilerin genel adı... İngiliz düşünürü Bertrand Russel, The Conquest of Hapiness a…
-
Evrendoğim.
(Os. Kiyaniyyat, Fr. Cosmoğonie, Al. Kosmogonie, İng. Cosmogony, İt. Cosmogonia). Evrenin oluşumunu açıklayan kuram... Evrenin doğuşunu açıklamaya çalışan ilk varsayımlar, antik ça…
-
Evrensel.
(Os. Külliyye, Fr. Universalisme). Bireyciliğekarşı genelciliği savunnan öğretilerin genel adı... Evrenselcilik, çeşitli alanlarda belirmiştir. Örneğin bir törebilim yasasını her z…