Felsefe Sözlüğü
-
Yabancılaşma.
(Os. Teferruk, Fr. Alienation, Al. Entfremdun, İng. Alienation). Kendinden başka'da bilerek kendine karşıt bir duruma geçme... Yabancılaşma (alyenasyon) terimi, idealist bir düzeyd…
-
Yaderklik.
(Os. İğtiyar, Fr. Heteronomie, Al. Heteronomie, İng. Heteronomy, İt. Eteronomia). İradenin, dışarıdan gelen buyruğa göre davranması... Yaderklik (eteronomi), özerklik (otonomi) kar…
-
Yadgerekircilik.
(Os. Lâicâbiyye, Fr. Indeterminisme, Al. Indeterminismus, İng. Indeterminism, İt. Indeterminismo). İnsan iradesinin özgürlüğünü ya da elindeliği savunan öğretilerin genel adı... Ya…
-
Yadözdekçilik.
bkz. Özdeksizcilik.
-
Yadsıma ve Doğrulama.
(Os. İnkâr ve tasdik, Fr. Nier et affirmer). Diyalektiğin gelişme yasası olan yadsıma (sav, tez) -olumlama (karşısav, antitez)- yadsımanın yadsınması (bireşim, sentez) sürecindeki…
-
Yadsıma.
(Os. İnkâr, Fr. Negation, Al. Verneinung, İng. Negation, İt. Negazione). Niteliksel değişmenin koşulu... Karşısav ve olumsuzlama deyimleriyle anlamdaştır. Hegel'in mantıksal diyale…
-
Yadsımanın Yadsınması.
(Os. İnkârın inkârı, Fr. Negation de la negation). Doğa, toplum ve düşünce bütünlüğünün gelişme yasası... Bu yasayı, antik çağ Yunan düşünürü herakleitos'tan (İ.Ö. 576-480) da yara…
-
Yahudi Felsefesi.
Yahudi felsefesi (Judaizm) üç bin yıl dinsel karakterini sürdürmüştür. Eski Ahit adlı dinsel yapıtlarda toplanan bu felsefe, Musa dinin temel kuralların kaphsar. Bu dinsel felsefen…
-
Yahudicilik.
(Fr. Semitisme). Yahudilik ülküsü... Yahudicilik (semitizm), Samî ırk anlamındaki semite sözcüğünden türetilmiştir ve Musa dininin getirdiği esaslara uygun bir Yahudilik gütmek anl…
-
Yahudilik.
Yahudilik ya da Musevî dininin kurucusu Amram'ın oğlu Musa, İ.Ö. XIII. yüzyılda yaşamıştır. Putlara tapan atalarına tanrı düşüncesini ilkin, kendisinden yedi yüzyıl önce Kalde'nin…
-
Yalınçlık.
(Os. Besatet, Fr. Simplicisme). Yalınçlama eğilimi... Yalınçlık (semplisizm), her şeyi basite indirgeme ve nesneleri oldukları gbi igöreemme eğilimini dilegetirir. İngilizcede önce…
-
Yanılgı.
(Os. Hata, Fr. Erreur, Al. Irrtum, İng. Error, İt. Errore). Yanlışı doğru sanma... Yanılgı terimi, felsefe dilinde, bir şeyi başka bir şey sanmaktan ileri gelen algı yanlışlığını d…
-
Yanıltıcılık.
(Os. Kıyas-ı fasit, Fr. Paralogisme, Al. Paralogismus, İng. Paralogism, İt. Paralogismo). Yanlış tasım ileri sürmek... Alman düşünürü ımmanuel Kant'a göre yanıltıcılık, anlıksal bi…
-
Yansı Kuramı.
(Os. İnikâs nazariyesi, Fr. Theorie de reflet). Eytişimsel özdekçiliğin bilgi kuramı... bkz. Bilgi Kuramı, Hakikat, Gerçek, Somut, Soyut.
-
Yansız.
(Os. Bitaraf, Fr. Neutre, Al. Unpartelisch, İng. Neutral, İt. Neutro). Hiç bir yandan olmayan... Yansız (nötr) deyimi, felsefede, özellikle Ernst Mach'ın (Mahizm) öğretisinde kulla…
-
Yapı.
(Os. Bina, Fr. Structure). Parçalarının somut bağımlılığı olan bütün... Bütünle parça'nın karşılıklı ilişkilerinin hikâyesi pek eskidir ve Aristoteles'e kadar iner. Felsefe sorunla…
-
Yararcılık.
(Os. Nef'iyye, Fr. Utilitarisme, Al. Utilitarismus, İng. Utilitarianism, İt. Utilitarismo). Üstün iyi'yi yararlı'da bulan Stuart Mill'in öğretisi... İngiliz düşünürleri Jeremie Ben…
-
Yaratancılık.
bkz. Nedentanrıcılık.
-
Yaratıcı Evrim.
(Os. Yaratıcı tekâmül,. Fr. L'evolution creatrice). Evrimin nitesel değişimlerile gerçekleştiğini ileri süren Henri Bergson'un öğretisi... Fransız düşünürü Henri Bergson (1859-1941…
-
Yaratımcılık.
(Os. İbdaiyye, Fr. Cretionnisme). Bitki, hayvan ve insan olmak üzere bütün varlıkların ayrı ayrı ve bir anda yaratıldıklarını savunan öğreti... Yaratımcılık (kreasvonizm), metafizi…
-
Yasa.
(Os. Kanun, Fr. Loi, Al. Gesetz, İng. Law, İt. Legge). Olguların gelişmesini belirleyen zorunlu, nedensel ve nesnel iç ilişki... Yasa, doğasal ve toplumsal bütün olguların doal gel…
-
Yazgıcılık.
(Os. Kadercilik, Fr. Fatalisme, Al. Fatalismus, İng. Fatalism, İt. Fatalismo). Evrenin ve insanın önceden belirlenmiş olduğunu ileri süren anlayış... Bilimsel bilgilerden yoksun bu…
-
Yedi Bilge.
Antik çağ Yunan düşüncesi, ilk düşünür sayılan Thales'le başlayan felsefe düşüncesinden önce, içlerinde Thales'in de bulunduğu töreci yedi bilgenin töresel öğütleriyle oluşmuştur.…
-
Yeğinlik.
(Os. Şiddet, Fr. Intensite, Al. Intensitaet, İng. Intensity, İt. Intensita). Sayıyla ölçülemeyen ve uzamla gösterilemeyen azlık ya da çokluk... Yeğinlik, kendini bir uzamla belirte…
-
Yegtanrıcılık.
(Os. Alelilâhiyye, Fr. Henotheisme). Birçok tanrılar arasından birini yeğlemek... Yeğtanrıcılık (enoteizm), çoktanrıcılık (politeizm) ve tektanrıcılık (monoteizm) ve üçlükte birlik…
-
Yeleneklik.
(Fr. Dilettantisme). Yüzeyde kalan hevesçilik... Ruhbilim deyimi olan yeleneklik (diletantizm), gerçeği bulmak isteğini taşımaksızın yüzeyde kalarak sözcük oyunlarıyle oyalanmakla…
-
Yeni Akademi.
(Fr. Academie nouvelle). Platon öğretisini sürdüren Akademi'nin Larisalı Philon'la (İ.Ö. 148-80) Eskalonlu Antiochos'un (ölm. İ.Ö. 69) yönetimindeki dönemi Yeni Akademi adıyle anıl…
-
Yeni Darvincilik.
(Os. Nev Darveniyye, Fr. Neo-Darwinisme). Mekanik evrim anlayışı... Türlerin ayıklama (ıstıfa), soyaçekim (veraset) ve ortamla (çevre şartları) oluşturduklarını ileri süren Darvinc…
-
Yeni Dirimselcilik.
(Os. Nev hayatiyye, Fr. Neo-vitalisme). Canlılığın fiziko-şimik etkenlerle gerçekleştiğini ileri süren anlayış... Dirimselcilik, canlıcılık ve mekanikçiliğe karşı olarak canlılık o…
-
Yeni Eleştiricilik.
bkz. Yeni Kantçılık.
-
Yeni Gerçekçilik.
(Os. Nev hakikiyye, Fr. Neo-realisme). Kavramların ideal varlıklar olduğunu ve bilinenin bilgiden bağımsız olarak zihinde içkin bulunduğunu ileri süren idealist akım... Nesnel gerç…
-
Yeni Hegelcilik.
(Os. Nev Hegeliyye, Fr. Neo-Hegelianisme). Dinsel ve kurgusal felsefeyi savunmak üzere ileri sürülmüş eytişimsel özden yoksun Hegelcilik anlayışları... Eytişimden yo4ksun idealist…
-
Yeni İdealizm.
(Os. Nev iftikâriyye, Fr. Neo-idealisme). İtalyan yeni Hegelcicliği... Yeni idealizm, İtalyan yeni Hegelciliğinin adıdır. İtalyan düşünürleri Benedetto Groce (1866-1952) ve Giovann…
-
Yeni Kantçılık.
(Os. Nev tenkidiyye, Fr. Neo-Kantisme, neo-criticisme). Eytişimsel ve özdekçi yanından yoksun idealist Kantçılık anlayışları... XIX. yüzyılın sonlarına doğru "Kant'a dönüş" sloganı…
-
Yeni Korkusu.
(Os. Nefret-i teceddüt, Fr. Misoneisme). Yeni olan her şeyden korkmayı, kaçınmayı ve tiksinmeyi dilegetiren yenilik korkusu bir çeşit ruh hastalığıdır. İnsanın içinde bulundğu duru…
-
Yeni Lamarkçılık.
(Os. Nev Lamarkiyye, Fr. Neo-Lamarckisme). Ayıklamayı yadsıyan ve evrimi sadece fizyolojik süreçle açıklamaya çalışan idealist ve mekanikçi evrim anlayışı... Mekanik ve psikolojik…
-
Yeni Ogüstinusçuluk.
bkz. Hıristiyan Felsefesi.
-
Yeni Olguculuk.
(Os. Nev ispatiyye, Fr. Neo-positivisme). Felsefeyi dil çözümlemelerine indirgeyen, bilimi de dille sanırlayan idealist akım... Olguculuk, temelde, Alman düşünürü Immanuel Kant'tan…
-
Yeni Pironculuk.
(Os. Nev Pironiyye, Fr. Neo-Pyrrhonisme). Tropos öğretisi... Yeni Pironculuk, Pironculuğun ilk biçimine dönen ve bunu kendine özgü bir kişilikle ustaca yenileyen Giritli Ainesidemo…
-
Yeni Pitagorasçılık.
(Os. Nev Fisaguriyye, Fr. Neo-Pythagorisme, Neo-Pythagoreanisme). Roma Pitagorasçılığı... Pitagoras'ın gizli tarikatını Roma'da canlandıran, Cicero'nun çağdaşı Romalı Nigidius Figu…